ANALYSIS OF SOCIO-DEMOGRAPHIC DETERMINANTS AND RISK FACTORS OF TUBERCULOSIS IN THE ABAI REGION DURING THE PERIOD 2014–2022

Introduction:Tuberculosis (TB) remains a major global health challenge, with over 7 million new cases reported in 2022 alone, partially due to pandemic-related disruptions. Despite global progress, drug-resistant forms and co-infections with HIV and diabetes continue to hinder TB control. In Kazakhstan, significant reductions in TB incidence and mortality have been achieved, yet multidrug-resistant TB and regional disparities persist. The Abai region, formed from the former East Kazakhstan area, has shown variable trends that warrant focused analysis. The primary objective of this study was to assess the epidemiological situation of tuberculosis in the Abai region over the period from 2014 to 2022, with a particular focus on identifying key socio-demographic determinants and associated risk factors. Materials and Methods: This retrospective epidemiological study was based on data from Form № TB-03/u of the National Tuberculosis Registry of Kazakhstan (NTR-TB RK) covering the period from 2014 to 2022. The registry includes detailed demographic, clinical, laboratory, and drug susceptibility data on all newly diagnosed and recurrent TB cases. Prior to analysis, the dataset was anonymized, standardized, and coded. Only complete records were included, while those with missing critical data were excluded. Statistical analysis involved incidence calculations, descriptive statistics, and appropriate comparative tests, with significance set at p< 0.05. Results: A total of 3,555 TB cases were registered in the Abai region from 2014 to 2022, with a clear downward trend—from 752 cases in 2014 to 234 in 2022. Most patients were male (61.7%), and pulmonary TB predominated (85%), with infiltrative forms being the most common. Two-thirds of patients resided in urban areas, and nearly half (48.4%) were unemployed at diagnosis. Although no specific risk factors were identified in 84.8% of cases, alcohol abuse, diabetes, prior incarceration, and HIV infection were reported in a minority. Drug-resistant TB was detected in 29.3% of cases, and treatment success (cure or completion) was achieved in over 75% of patients. Conclusion: To sustain and accelerate progress toward TB elimination, it is essential to integrate TB services into broader health and social care systems, with a focus on targeted support for high-risk groups and improved continuity of care across all stages of the treatment cascade. Введение: Туберкулёз (ТБ) остаётся одной из ведущих глобальных проблем здравоохранения: только в 2022 году было зарегистрировано более 7 миллионов новых случаев, что частично связано с последствиями пандемии. Несмотря на достигнутый прогресс, борьбу с туберкулёзом осложняют лекарственно-устойчивые формы заболевания, а также сочетанные инфекции с ВИЧ и сахарным диабетом. В Казахстане достигнуты значительные успехи в снижении заболеваемости и смертности от ТБ, однако сохраняется проблема мультирезистентного ТБ и выраженные региональные различия. Территория нынешнего Абайского региона, выделенного из Восточно-Казахстанской области, демонстрирует неоднородные эпидемиологические тенденции, требующие углублённого анализа. Целью исследования являлась оценка эпидемиологической ситуации по туберкулёзу в области Абай в период с 2014 по 2022 год с акцентом на выявление ключевых социально-демографических детерминант и факторов риска. Материалы и методы: Исследование выполнено в ретроспективном эпидемиологическом дизайне на основе данных формы № TB-03/у Национального регистра больных туберкулёзом Республики Казахстан (НРБ РК) за 2014–2022 годы. Регистр содержит подробную информацию о демографических характеристиках, клинических и лабораторных показателях, а также о лекарственной чувствительности возбудителя у всех впервые выявленных и рецидивирующих случаев ТБ. Перед началом анализа данные были обезличены, стандартизированы и закодированы. В выборку включались только полные записи; случаи с отсутствием ключевой информации исключались. Статистическая обработка включала расчёт заболеваемости, описательную статистику и методы сравнительного анализа с уровнем значимости p< 0,05. Результаты: За период 2014–2022 годов в области Абай было зарегистрировано 3 555 случаев ТБ, при этом наблюдалась чёткая тенденция к снижению: с 752 случаев в 2014 году до 234 в 2022 году. Большинство пациентов составляли мужчины (61,7%), а преобладающей формой был лёгочный туберкулёз (85%), преимущественно инфильтративного типа. Две трети пациентов проживали в городах, при этом почти половина (48,4%) на момент постановки диагноза были безработными. Несмотря на то что в 84,8% случаев не были выявлены конкретные факторы риска, в части наблюдений отмечались злоупотребление алкоголем, наличие сахарного диабета, тюремное заключение в анамнезе и ВИЧ-инфекция. Лекарственно-устойчивые формы ТБ составили 29,3% случаев, при этом эффективность лечения (в виде выздоровления или завершения терапии) достигнута более чем у 75% пациентов. Заключение: Для сохранения и ускорения достигнутого прогресса в ликвидации туберкулёза необходимо интегрировать услуги по ТБ в систему общего медицинского и социального обеспечения с особым вниманием к уязвимым группам населения и обеспечению преемственности медицинской помощи на всех этапах лечебного процесса. Кіріспе: Туберкулез (ТБ) — жаһандықденсаулықсақтаусаласындағыөзектімәселелердіңбіріболыпқалабереді. 2022 жылыныңөзінде 7 миллионнан астам жаңажағдайтіркеліп, бұлкөрсеткішпандемиясалдарынанболғанүзілістердіңәсерінкөрсетеді. Әлемдікдеңгейдеоңнәтижелергеқолжеткізілгенімен, дәрігетөзімдіформаларменАИТВжәнеқантдиабетіменқатаржүретінинфекциялартуберкулезгеқарсы күрестіқиындатуда. Қазақстандатуберкулездіңаурушаңдығыменөлім-жітіміайтарлықтайтөмендегенімен, мультирезистенттіформаларменөңірлікайырмашылықтарсақталуда. БұрынғыШығысҚазақстаноблысыныңнегізіндеқұрылғанАбайөңіріндетуберкулезбойыншаәркелкіүрдістербайқалуда, бұлқосымшаталдаудықажететеді. Мақсат: 2014–2022 жылдараралығындағыАбайоблысындағытуберкулездіңэпидемиологиялықжағдайынбағалау, сондай-ақнегізгіәлеуметтік-демографиялықкөрсеткіштер мен тәуекелфакторларынанықтауболыптабылады. Материалдар мен әдістер: Зерттеу ретроспективті эпидемиологиялықсипаттажүргізіліп, 2014–2022 жылдараралығындағыҚазақстанРеспубликасыныңҰлттық туберкулез регистріндегі (НРБТ ҚР) № TB-03/у нысаны негізінде жүзегеасырылды. БұлрегистржаңадананықталғанжәнеқайталамаТБжағдайларытуралыдемографиялық, клиникалық, зертханалықжәнедәрігесезімталдықдеректерінқамтиды. Деректерөңделералдындаанонимдендіріліп, стандартталыпжәнекодталды. Зерттеугетек толықтолтырылғанжазбаларенгізілді, алмаңыздыөрістеріжоқжазбаларалыныптасталды. Статистикалықталдауаурушаңдықкөрсеткіштерінесептеуді, сипаттамалықстатистиканыжәнесалыстырмалысынақтардықамтыды (р< 0.05). Нәтижелер: 2014–2022 жылдар аралығында Абай облысында барлығы 3 555 туберкулезжағдайытіркелді, бұлкезеңішіндеанықтөмендеуүрдісібайқалды: 2014 жылы 752 жағдай (21.2%) тіркелсе, 2022 жылыбұлкөрсеткіш 234-ке (6.6%) дейіназайды. Науқастардыңбасымбөлігіерадамдар (61.7%) болған, ал аурудың 85%-ыөкпелікформадатіркелген, олардыңішіндеинфильтративтітүрлеріжиікездескен. Екінауқастыңбіріжұмыссызболған (48.4%), алтұрғындардыңүштенекісіқалалықжердеөмірсүрген. Жағдайлардың 84.8%-ынданақтытәуекелфакторларыанықталмағанымен, кейбір науқастардаалкогольгетәуелділік, қантдиабеті, басбостандығынанайырылужәнеАИТВ-инфекциясыкездескен. ДәрігетөзімдіТБ 29.3% науқастардаанықталды, алжалпыемнәтижесі (жазылунемесеемдіаяқтау) 75%-данжоғарыболды. Қорытынды: Туберкулезбен күрестеқолжеткізілгенжетістіктердісақтаужәнеоданәріілгерілетуүшін, ТБқызметтерінжалпыденсаулықсақтаужәнеәлеуметтікқолдаужүйелерінебіріктіру, жоғарытәуекелтобындағытұлғаларғабағытталғанкөмектікүшейтужәнеемдеутізбегініңбарлықкезеңдеріндеүздіксіздіктіқамтамасызетумаңызды.